Hoe werkt CBD? Endocannabinoïdesysteem en entourage-effect

Wat gebeurt er precies in het lichaam?

CBD werkt niet als een middel dat één receptor aanraakt en klaar. Het praat mee met een heel netwerk dat het lichaam zelf onderhoudt. Dat netwerk heet het endocannabinoïdesysteem, kortweg ECS. Zonder het ECS zou CBD nergens aangrijpen.

Stel: iemand neemt een druppel olie onder de tong. Binnen twintig tot dertig minuten komt CBD in de bloedbaan en verspreidt zich door het lichaam. Op verschillende plaatsen ontmoet het receptoren die van origine bedoeld zijn voor stoffen die het lichaam zelf maakt: endocannabinoïden zoals anandamide. CBD schuift aan bij dat gesprek, soms door de receptor te beïnvloeden, soms door het afbreken van de eigen boodschappers te vertragen.

Belangrijk om vooraf te weten: onderzoek naar de precieze mechanismen is nog aan de gang. Wetenschappers weten dat CBD invloed heeft op meerdere receptorsystemen, maar de volledige kaart is nog niet af (Bron: Iffland & Grotenhermen, 2017).

Het endocannabinoïdesysteem in twee zinnen

Het endocannabinoïdesysteem is het regelnetwerk dat helpt om lichaamsprocessen in balans te houden, zoals stemming, pijn-signalen, eetlust, slaap en immuunreacties. Het bestaat uit drie onderdelen die samen werken: receptoren op cellen, eigen boodschapper-moleculen (endocannabinoïden), en enzymen die die moleculen weer afbreken.

Dat systeem is niet uniek aan mensen die weleens cannabis of CBD gebruikten. Iedereen heeft het, ook mensen die er nooit iets van hoorden. Het draait op de achtergrond en past de "toon" van veel processen aan wanneer het lichaam uit evenwicht raakt. De ontdekkingsgeschiedenis begon in de jaren '90, toen wetenschappers de eerste receptor identificeerden en pas daarna ontdekten dat het lichaam er zelf boodschappers voor produceert.

• Endocannabinoïdesysteem, overzicht
• CB1-receptor: vooral in hersenen en zenuwstelsel
• CB2-receptor: vooral in immuuncellen en perifere weefsels
• Anandamide: een door het lichaam zelf gemaakte cannabinoïde

CB1 en CB2: twee receptorfamilies met verschillende adressen

De twee bekendste ECS-receptoren zijn CB1 en CB2. Hun rol is anders omdat ze op andere plekken in het lichaam voorkomen. CB1 zit vooral op zenuwcellen in de hersenen en het zenuwstelsel. CB2 zit vooral op cellen van het immuunsysteem en in perifere weefsels.

Iemand kan zich dat visualiseren als twee verschillende afdelingen in hetzelfde bedrijf: CB1 werkt op de communicatie-afdeling tussen hersenen en lichaam, CB2 op de afdeling verdediging en herstel. Beide krijgen dezelfde boodschapper (bijvoorbeeld anandamide), maar reageren er anders op omdat ze op andere posten zitten.

CBD bindt zelf zwak aan CB1 en CB2. Het is dus niet zoals THC, dat direct en sterk aan CB1 koppelt en daardoor het bekende "high"-gevoel geeft. CBD heeft mogelijk meer invloed via omwegen: door de eigen boodschappers minder snel af te laten breken, of door andere receptoren aan te spreken buiten het klassieke ECS. Onder die andere systemen vallen serotonine-receptoren, TRP-kanalen en meer.

Anandamide: de "gelukhormoon-kandidaat" van het lichaam

Anandamide is een van de eigen boodschappers van het ECS. De naam komt van het Sanskriet woord "ananda", wat gelukzaligheid betekent. Het lichaam maakt anandamide op vraag: het wordt niet opgeslagen in blaasjes zoals andere neurotransmitters, maar ter plekke aangemaakt en snel weer afgebroken door een enzym.

Wetenschappers zagen dat anandamide-niveaus samenhangen met stemming, pijn-perceptie en de zogenaamde "runner's high" na een lange loopsessie. Als het niveau naar beneden gaat, verandert de "toon" van de communicatie. CBD lijkt in laboratorium-experimenten de afbraak van anandamide te vertragen, waardoor het langer beschikbaar blijft. Dat is een van de indirecte routes waarlangs CBD zou kunnen werken.

Zie anandamide voor de gedetailleerde uitleg.

Entourage-effect: waarom "de hele plant" iets anders is dan pure CBD

Het entourage-effect is de hypothese dat cannabinoïden en terpenen samen sterker werken dan elk apart. De term komt van onderzoeker Ethan Russo, die in 2011 een uitgebreide review schreef over deze mogelijke synergie (Bron: Russo, 2011).

Een simpele illustratie. Iemand koopt full-spectrum CBD-olie. Naast CBD zitten daar kleine hoeveelheden andere cannabinoïden in (CBG, CBN, CBC, en een minimale hoeveelheid THC onder de wettelijke grens), plus terpenen zoals myrceen of limoneen.

Het idee van het entourage-effect is dat die kleine hoeveelheden bij elkaar het gedrag van CBD op receptoren beïnvloeden. Een pure CBD-isolaat mist dat gezelschap.

De hypothese is niet onomstreden. Sommige studies vinden aanwijzingen voor synergie, andere niet, en het is lastig om in klinische studies precies uit elkaar te trekken wat welk component doet. Voor consumenten is de praktische vraag welk spectrum ze kiezen. Zie CBD-soorten voor de vergelijking tussen full-spectrum, broad-spectrum en isolaat.

• Entourage-effect: hoe synergie tussen cannabinoïden en terpenen mogelijk werkt

Waarom mensen verschillend reageren op dezelfde dosis

Twee mensen kunnen dezelfde milligrammen CBD nemen en een compleet ander effect voelen. Dat komt door verschillen in het endocannabinoïdesysteem zelf. Onderzoek laat individuele variatie zien in receptor-dichtheid, in enzymniveau's die endocannabinoïden afbreken, en in genetische polymorfismen die het systeem finetunen (Bron: Iffland & Grotenhermen, 2017).

Ook andere factoren spelen mee: metabolisme, gewicht, leverfunctie en of iemand net gegeten heeft. Wie CBD probeert en het lijkt niet aan te slaan, hoeft niet direct te concluderen dat CBD niet voor hem werkt. Het kan ook betekenen dat de dosis of toedieningsvorm niet past bij zijn persoonlijke biologie.

Onderzoek en registratie

Er is één CBD-bevattend medicijn (Epidiolex) dat in Europa en de Verenigde Staten is geregistreerd voor gebruik bij bepaalde vormen van kinderepilepsie (Bron: Devinsky et al., 2017). Dat is een klinisch-goedgekeurde toepassing, dus geen consumentenproduct. Buiten die registratie loopt veel onderzoek naar andere toepassingen, maar consumenten-CBD in Nederland valt onder voedingsmiddelen-regelgeving en niet onder de geneesmiddelenwet.

Voor de wettelijke context zie CBD-wetgeving Nederland, Novel Food en claim-regels van de NVWA.

Wat we niet weten over CBD-werking

Eerlijke wetenschap erkent wat nog niet duidelijk is. Voor CBD geldt dat een aantal fundamentele vragen open blijven.

De volledige werking-kaart is nog niet af. Naast CB1, CB2 en de indirecte routes via anandamide-afbraak, blijkt CBD interactie te hebben met tientallen andere receptorsystemen. Welke van die interacties klinisch relevant zijn bij normale gebruiksdoses is nog onder onderzoek.

De relatie tussen dosis en effect is complex. Voor sommige toepassingen wordt in onderzoek een lineaire dosis-respons gezien, voor andere een bell-shaped-curve waarbij te veel juist minder werkt. Dit maakt algemene doseringsadviezen lastig.

Individuele variatie is groot. Genetische verschillen in leverenzymen, ECS-receptor-dichtheid en enzymniveaus die endocannabinoïden afbreken, verklaren waarom mensen zo verschillend reageren op dezelfde dosis. Voor personalized medicine-concepten is dit een lopende ontwikkeling.

Langetermijnwerking: de meeste onderzoeken lopen enkele weken tot maanden. Wat CBD doet bij dagelijks gebruik over jaren, is minder onderzocht. Voor consumenten die CBD structureel gebruiken, is dit een aandachtspunt om af en toe met een apotheker te bespreken.

Interactie met andere plantcomponenten in full-spectrum-oliën is complex. Terpenen, andere cannabinoïden en flavonoïden kunnen de werking beïnvloeden, maar precies hoe is nog een lopend onderzoeksveld (Bron: Russo, 2011).

Voor iemand die eerlijk verwachtingen wil inschalen

CBD is geen wondermiddel. Voor iedereen die overweegt te beginnen, is een realistische verwachting belangrijk.

Effecten in observationele studies zijn meestal subtiel. Waar mensen positieve veranderingen rapporteren, zijn die vaak geleidelijk en niet dramatisch. Voor iemand die een sterke, direct merkbare werking verwacht, kan de eerste ervaring teleurstellend zijn.

Individuele variatie is groot. Wat voor de een merkbaar werkt, voelt voor de ander neutraal. Zonder eigen ervaring is niet te voorspellen in welke groep iemand valt.

Voor mensen die serieus willen proberen, geldt: geef het minstens twee tot vier weken de kans, houd een simpele notitie bij van wat je opmerkt, en verwacht subtiele in plaats van dramatische veranderingen.

Gerelateerd

• Cannabinoïden, overzicht
• CBD-soorten: full-spectrum, broad-spectrum en isolaat
• Veiligheid en interacties
• CBD-dosering